પ્રાસંગિક 

 ભારત-રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ કરારોથી સંબંધોની નવી ઊંચાઈ

++++++++++++

વૈશ્વિક રાજકારણના આ ગતિશીલ યુગમાં, ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંબંધો એક અવિચલિત ભાગીદારીનું પ્રતીક છે. બંને દેશોની મિત્રતા માત્ર ઐતિહાસિક નથી, પરંતુ સમયની કસોટીમાંથી પસાર થયેલી અને ભવિષ્યની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરતી એક પ્રગતિશીલ ગાઢ ભાગીદારી છે. તાજેતરમાં, 5 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ, નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી 23મી ભારત-રશિયા વાર્ષિક શિખર મંત્રણામાં થયેલા નવા સંરક્ષણ અને આર્થિક કરારોએ આ સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા છે, જે વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે બંને દેશોને આત્મનિર્ભરતા અને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે.

ભારત-રશિયા સંબંધોની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને વિશ્વાસનો વારસો અનોખો છે.

ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંબંધોની શરૂઆત સદીઓ જૂની છે, જે સોળમી સદીથી મધ્ય એશિયા અને વોલ્ગા નદીના કિનારે વેપારી વિનિમય અને સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન દ્વારા વિકસી છે. રશિયન વેપારીઓ ભારતીય મસાલા, કાપડ અને રત્નો માટે આવતા, જ્યારે ભારતીય વેપારીઓ રશિયન ફર્સ અને ધાતુઓ મેળવતા. આ સમયગાળામાં ભારતીય પુરાણોના રશિયન અનુવાદો અને યોગ-આયુર્વેદનું રશિયામાં પ્રસાર થયો.

આધુનિક સંબંધોનો પાયો વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં નંખાયો, જ્યારે બંને દેશો સામ્રાજ્યવાદી શક્તિઓ સામે લડી રહ્યા હતા. 1917ની રશિયન ક્રાંતિએ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને પ્રેરણા આપી, અને લેનિનના વિચારોએ ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના નિર્માણમાં મદદ કરી.

ભારતની આઝાદી (1947) પછી આ સંબંધો વધુ ઘનિષ્ઠ બન્યા. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ બિન-જોડાણની નીતિ અપનાવી હોવા છતાં, સોવિયેત યુનિયન સાથેના સંબંધોને વિશેષ મહત્વ આપ્યું. 1955માં નેહરુની મોસ્કો મુલાકાત દરમિયાન 'ભારતીય-સોવિયેત મિત્રતા સંધિ' પર હસ્તાક્ષર થયા, જેણે આર્થિક અને તકનીકી સહયોગની શરૂઆત કરી. સોવિયેત યુનિયને ભીલાઈ, રુરકેલા અને જેવા ઉદ્યોગોની સ્થાપનામાં ભારતને મદદ કરી, અને કૃષિ, શિક્ષણ તથા વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે પણ સહાય પૂરી પાડી.

1960ના દાયકામાં ચીન સાથેના સરહદી વિવાદો દરમિયાન સોવિયેત યુનિયન ભારતનું મજબૂત સમર્થક બન્યું. 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં સોવિયેત નૌસેનાની તૈનાતીએ અમેરિકા અને ચીનના વિરોધને નિષ્ફળ બનાવ્યો, જે ભારતની જીતમાં નિર્ણાયક સાબિત થયો. આ પછી, 1971માં થયેલી 'ભારત-સોવિયેત શાંતિ, મિત્રતા અને સહકાર સંધિ' શીત યુદ્ધના સમયગાળામાં ભારતની વિદેશ નીતિનો આધાર બની.

સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સહયોગ અત્યંત મહત્વનો રહ્યો છે. સોવિયેત યુનિયને ભારતને MIG-21 જેવા લડાકુ વિમાનો, T-72 ટેન્કો અને S-300 મિસાઇલ વ્યવસ્થાઓ આપીને ભારતીય સેનાના આધુનિકીકરણમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી. 1980ના દાયકામાં અંતરિક્ષ અને પરમાણુ કાર્યક્રમોમાં પણ સહયોગ ગાઢ બન્યો.

1991માં સોવિયેત યુનિયનના વિઘટન પછી, રશિયાએ એક નવા રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભરીને પણ ભારત સાથેના સંબંધો અકબંધ રાખ્યા. બોરિસ યેલ્ત્સિન અને વ્લાદિમીર પુતિનના નેતૃત્વમાં 1993માં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીની જાહેરાત થઈ, જે 2000માં 'સ્પેશિયલ એન્ડ પ્રિવિલેજ્ડ' સ્તરે પહોંચી. સુખોઈ-30 MKI જેવા વિમાનોનું સંયુક્ત ઉત્પાદન શરૂ થયું, જે આજે ભારતીય વાયુસેનાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. 2004માં રશિયન ટેકનોલોજી પર આધારિત કુડંકુલમ પરમાણુ વીજળી કેન્દ્રની સ્થાપના થઈ, જે ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

21મી સદીમાં, આ સંબંધો વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે કેન્દ્રમાં રહ્યા. 9/11 પછી, બંને દેશોએ આતંકવાદ સામે ગુપ્ત માહિતીના આદાન-પ્રદાન અને સંયુક્ત લશ્કરી અભ્યાસો દ્વારા સહયોગ વધાર્યો. ભારતની 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને રશિયાની નીતિઓએ સંયુક્ત ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપ્યું. બ્રહ્મોસ મિસાઇલનો સંયુક્ત વિકાસ અને S-400 વાયુ રક્ષા પ્રણાલીની ખરીદી (2018) જેવા કરારોએ સંરક્ષણ સહયોગને નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યો છે. આર્થિક વેપાર પણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે; 2020માં $8.1 અબજથી વધીને 2025માં $68.72 અબજ પહોંચ્યો છે, જે મુખ્યત્વે રશિયન તેલની આયાતને કારણે છે. યુક્રેન સંકટ (2022) પછી પણ ભારતે તટસ્થ વલણ અપનાવ્યું, પશ્ચિમી પ્રતિબંધોનો વિરોધ કર્યો અને રશિયા સાથેના સંબંધો જાળવી રાખ્યા. BRICS, SCO અને G20 જેવા મંચો પર પણ બંને દેશો વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ધરાવે છે. રશિયા ભારત માટે વિશ્વસનીય સાથી રહ્યું છે, જે વિકાસ અને વૈશ્વિક શાંતિના માર્ગને આગળ વધારવામાં મદદરૂપ છે.

નવા સંરક્ષણ કરારો વિષય જાણવું જરૂરી છે.વ્યૂહાત્મક સહયોગનું વિસ્તરણ

આ મજબૂત ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત, 5 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી 23મી વાર્ષિક શિખર મંત્રણામાં કુલ 16 કરારો પર હસ્તાક્ષર થયા, જેમાં વેપાર, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ કરારોમાં સંરક્ષણ કરારો મુખ્ય છે, જે બંને દેશો વચ્ચેની મિત્રતાને નવી ઊંચાઈએ લઈ જશે.

સૌથી મહત્વનો કરાર છે RELOS (Reciprocal Logistics Exchange and Servicing). આ કરાર ભારત અને રશિયાની સેનાઓને પરસ્પર લશ્કરી લોજિસ્ટિક્સ સહાય પર સુવિધા આપે છે. આનાથી ભારતીય નૌસેના અને વાયુસેના રશિયાના આર્ક્ટિક અને પેસિફિક ક્ષેત્રોમાં (રિફ્યુઅલિંગ) અને જાળવણી માટે સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરી શકશે, જ્યારે રશિયન સેનાને ભારતના ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં આશરો મળશે. આ કરાર ભારતની વ્યૂહાત્મક પહોંચને વિસ્તારે છે અને બંને દેશોને ઝડપી પ્રતિસાદ આપવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.

વધુમાં, રશિયન હથિયારોના ભાગો, એસેમ્બલીઓ અને સ્પેર પાર્ટ્સનું ભારતમાં સંયુક્ત ઉત્પાદન શરૂ થશે. આ પગલું ભારતની 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પહેલને મજબૂત કરશે અને મહત્વના સંરક્ષણ સાધનો માટે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે. આ સંયુક્ત ઉત્પાદન ટેકનોલોજીના હસ્તાંતરણ અને સ્વદેશીકરણની દિશામાં એક મોટું પગલું છે.

આર્થિક ક્ષેત્રે, આ કરારો 2030 સુધીમાં $100 અબજના વેપાર લક્ષ્યને પ્રોત્સાહન આપશે. રશિયન તેલની અવિરત સપ્લાય અને ભારતીય વસ્તુઓના નિકાસમાં વધારો થવાથી આર્થિક સંબંધો વધુ મજબૂત બનશે. વૈશ્વિક અસ્થિરતા, જેમ કે યુક્રેન અને મધ્ય પૂર્વના સંકટો વચ્ચે, આ કરારો બંને દેશોને આત્મનિર્ભર બનાવશે અને વૈશ્વિક શાંતિ માટેના તેમના સહિયારા પ્રયાસોને મજબૂત કરશે.

 મોદી-પુતિન શિખર મંત્રણા વિશ્વાસ અને પ્રગતિનું પ્રતીક છે.

5 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ નવી દિલ્હીના હૈદરાબાદ હાઉસમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને 23મી વાર્ષિક શિખર મંત્રણા કરી. આ મુલાકાત દરમિયાન બંને નેતાઓએ 'રશિયા-ઇન્ડિયા: એ ટાઇમ-ટેસ્ટેડ પ્રોગ્રેસિવ પાર્ટનરશિપ' નામના સંયુક્ત નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ નિવેદનમાં સંરક્ષણ, વેપાર અને ઊર્જા ક્ષેત્રોમાં ગાઢ સહયોગની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

વડાપ્રધાન મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ પુતિનને 'મારા મિત્ર' કહીને આવકાર્યા, જે બંને નેતાઓ વચ્ચેના વ્યક્તિગત વિશ્વાસ અને મિત્રતાને દર્શાવે છે. રાષ્ટ્રપતિ પુતિને અમેરિકી પ્રતિબંધોના પડકારો વચ્ચે પણ ભારતીય તેલ આયાતને 'અવિરત' જાહેર કરી, જે રશિયાની ભારત પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

આ મંત્રણાએ બંને દેશો વચ્ચેના વિશ્વાસને પુનઃપ્રસ્થાપિત કરીને વૈશ્વિક વેપાર અને સુરક્ષા માટે નવી તકો ખોલી છે. નવા સંરક્ષણ કરારો અને ઉષ્માપૂર્ણ શિખર મંત્રણા ભારત-રશિયા મિત્રતાને એક નવા યુગમાં લઈ જશે, જ્યાં સહયોગ માત્ર રક્ષણ જ નહીં, પરંતુ વિકાસ અને વૈશ્વિક શાંતિનો પણ આધાર 

બનશે.

સુરેશ ભટ્ટ